ભાગવત રહસ્ય 103: આપણે જેને સુખ-દુઃખ માનીએ છીએ તેના વિષે કપિલ ભગવાને જે સમજાવ્યું છે તે કામનું છે

0
609

ભાગવત રહસ્ય – ૧૦૩

કેટલાક નિંદ્રા માટે ગોળી લે છે. પણ ભાગવતમાં નિંદ્રા લાવવા માટે એક સુંદર દવા આપી છે. નિંદ્રા ના આવે તો પથારીમાં આળોટશો નહિ, પથારીમાં બેઠા થઇ, માળા લઇ હરે રામ, હરે કૃષ્ણ મંત્રનો જપ કરો. નિદ્રાદેવી જ્યાં હશે ત્યાંથી દોડતાં આવશે. કારણ કુંભકરણની સ્ત્રીનો શાપ છે.

કુંભકરણની સ્ત્રી (નિંદ્રા) વિધવા થઇ. તેણે ભગવાન પાસે આવી કહ્યું : આપે મારા પતિને મા-ર્યો હવે હું ક્યાં જાઉં? ભગવાને કહ્યું : તું નાટક જોવા જજે. કુંભકરણની વિધવાએ કહ્યું : હું તો નાટક જોવા જાઉં નહિ, હું પતિવ્રતા છું, એકલી કેમ જાઉં? તમે મારા પતિને મા-ર્યો-એ-ટલે તમારાં સાથે મારે વેર થયું છે, મારે વેરનો બદલો લેવો છે, એટલે તમારી જ્યાં કથા વાર્તા થતી હશે, સ્મરણ થતું હશે ત્યાં હું જઈશ.

એટલે કથામાં બેઠા હોવ કે માળા હાથમાં લો એટલે નિંદ્રા દેવી દોડતાં આવે છે. બે-ત્રણ દિવસના ઉજાગરા હોય તો પણ નાટક-સિનેમામાં ઊંઘ આવતી નથી. આ તો હળવા અર્થમાં કહ્યું. માળા કરતા નિંદ્રા આવે તો માનજો મારું પાપ હજુ વધારે છે.

નિંદ્રામાં ચેતન પરમાત્માના સ્પર્શથી સુખ મળે છે, આનંદ મળે છે. મન નિર્વિષય બને એટલે ચેતન પરમાત્માનો સ્પર્શ મળે છે. પરંતુ નિદ્રાનું સુખ અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું હોવાથી, તેને તામસ સુખ માન્યું છે.

કપિલ કહે છે કે : માં, આત્મા તો નિત્ય શુદ્ધ છે, આનંદરૂપ છે, સુખ-દુઃખ એ મનના ધર્મો છે. મન નિર્વિષય થાય એટલે આનંદ મળે છે. દૃશ્ય પદાર્થ (જગત) માંથી દૃષ્ટિ (મન-બુદ્ધિ) હટી જાય અને દ્રષ્ટા (પ્રભુ) માં દૃષ્ટિ (મન-બુદ્ધિ) સ્થિર થાય એટલે આનંદ મળે છે. દૃશ્ય (જગત) નો સાચો દ્રષ્ટા જોનાર (પ્રભુ) છે. અને જે દ્રષ્ટાને સાક્ષી કહે છે. જે દ્રષ્ટા આનંદ રૂપ છે. દૃશ્ય (જગત) એ દુઃખ રૂપ છે, એટલે તેમાંથી દૃષ્ટિ (મન-બુદ્ધિ) હટાવી-દ્રષ્ટા (પ્રભુ)માં સ્થિર કરો એટલે આનંદ-આનંદ. અને દૃષ્ટિ દ્રષ્ટામાં મળી જાય એકરૂપ થઇ જાય તો પરમાનંદ.

દેવહુતિ કહે છે : મહારાજ, તમે ભલે ના પાડો, પણ ભાવતું ભોજન(જીભનો વિષય) મળે તો આનંદ થાય છે. કપિલદેવ કહે છે : ભોજનમાં આનંદ છે તે કલ્પના ખોટી છે. કારણ તે આનંદ સર્વકાળ એક સરખો નથી.

ઉદાહરણ તરીકે કોઈને શિખંડ ખાવામાં આનંદ આવે છે. પણ જો તેનું પેટ ભરેલું હોય, કે તેને અજીર્ણ થયું હોય, કે માંદો-તાવમાં હોય તેની સામે શિખંડ મુકવામાં આવે તો તેને આનંદ નહિ થાય. ખરેખર જો શિખંડમાં આનંદ હોય તો તેને અત્યારે શિખંડ ખાવામાં આનંદ મળવો જોઈએ. પણ અત્યારે એ શિખંડ સામે નજર પણ નહિ કરે. એટલે શિખંડમાં ભોજનમાં આનંદ નથી.

કલ્પના કરો કે કોઈ શ્રીમંત શેઠ આનંદથી શિખંડ પૂરી જમે છે. ત્યાં મુંબઈની પેઢીમાંથી ફોન આવ્યો કે પેઢી ડૂબી ગઈ છે, ત્યારે એ જ શિખંડ ઝે-ર જેવો થઇ જાય છે, ભાવતો નથી.

માં, ભોજનમાં, સંસારના જડ પદાર્થોમાં આનંદ નથી. જે આનંદ દેખાય છે તે ક્ષણિક છે, થોડા સમય પુરતો છે. જયારે જયારે ચેતન પરમાત્માનો સ્પર્શ થાય ત્યારે આ આનંદ ઉદ્ભવે છે. સતત આનંદ માત્ર પરમાત્મામાં છે. આનંદનો કોઈ વિરોધી શબ્દ જડશે નહિ. આનંદ એ બ્રહ્મ-પરમાત્મા સ્વરૂપ છે. એટલે જ જીવાત્મા (આત્મા) પણ આનંદ રૂપ છે. જીવાત્માની અંદર આત્મા રૂપે આનંદ બેઠેલો છે, પણ જીવ (મનુષ્ય) આનંદ બહાર(જડ પદાર્થોમાં, બીજામાં) શોધવા જાય છે. અને જે આનંદ(સુખ) વધારે વખત ટકતો નથી અને દુઃખી થાય છે.

સુખ-દુઃખ એ અજ્ઞાન (આત્મા-પરમાત્માનું અજ્ઞાન) નું પરિણામ છે. સુખ-દુઃખ એ અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ છે. આત્માને ના તો સુખ થાય છે, ના તો દુઃખ થાય છે. “મારા મનમાં પાપ આવ્યું છે, એ જેને દેખાય છે” તે આત્મા છે. આત્મા એ મનનો સાક્ષી છે.

સુખ-દુઃખ એ મનની ઊર્મિ (ધર્મ) છે. કોઈ પ્રેમી મળે તો સુખ લાગે અને પ્રેમી મ-રે તો દુઃખ લાગે. ભુખ-તરસ એ શરીરની ઊર્મિ(ધર્મ) છે. બહુ પરસેવો વળી જાય તો તરસ લાગે, સમય થાય એટલે ભુખ લાગે. જન્મ-મ-ર-ણ એ પ્રાણની ઊર્મિ (ધર્મ) છે. હરેક અંદર જતો શ્વાસ જીવન છે અને બહાર જતો શ્વાસ મ-ર-ણ છે. (બાળક જન્મે ત્યારે શ્વાસ નથી લેતું હોતું, તેને થપથપાવે એટલે રુદનનો એક આંચકો આવે અને શ્વાસ જીવન શરુ થાય છે)

સુખ-દુઃખ મનને થાય એટલે આત્મા કલ્પે છે મને દુઃખ થાય છે. મનને થયેલાં સુખ-દુઃખનો આરોપ અજ્ઞાનથી આત્મા પોતાના પર કરે છે. અહીં મનની ‘ઉપાધિ’ થી આત્મા સુખ-દુઃખનો આરોપ પોતા પર કરે છે.

સુખ-દુઃખ આત્મામાં ઉપાધિથી (અજ્ઞાનથી) ભાસે છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો આત્મા સ્ફટિકમણી જેવો શુદ્ધ છે. અને સ્ફટિકમણીની પાછળ જેવા રંગનું ફૂલ મુકો તેવો તે દેખાશે. પણ તેથી કંઈ ફૂલનો રંગ તે સ્ફટિકમણીનો રંગ નથી થઈ જતો, સ્ફટિકમણી પોતે તો શુદ્ધ છે. પણ સંસર્ગથી તે – ફૂલના રંગ વાળો દેખાય છે.

જળમાં ચંદ્રનું પ્રતિબિંબ પડતું હોય, અને જો જળમાં તરંગો થાય – હલન ચલન થાય તો ચંદ્ર હાલતો દેખાશે. પણ હકીકતમાં ચંદ્ર હાલતો નથી. બસ આ ઉદાહરણ મુજબ દેહ, મન, અને પ્રાણની ઊર્મિઓ (ધર્મો) પોતાનામાં નહિ હોવાં છતાં, જીવાત્મા તે પોતાનામાં કલ્પી લે છે. બાકી જીવાત્મા પોતે નિર્લેપ છે.

– પૂ. ડોંગરેજી મહારાજ.

(શિવોમ પરથી.)