આંબરડું-ફોફડું વ્રત કથા અને ગીત, કડકડતી ઠંડી પાંચ-છ વર્ષની કન્યાઓ કઈ રીતે કરે છે વ્રત પૂજા, જાણો.

0
406

“આંબરડું-ફોફડું”

“પૂજારી! એ પૂજારી, ઉઘાડો ને!” “રાં-ડું કાગડિયું અત્યારમાં ક્યાંથી મ-રી છે?”

પાંચ-પાંચ છ-છ વર્ષની કન્યાઓ દેવમંદિરના દ્વારે આવીને બેઠી અને મંદિરના કમાડ ભડભડાવે છે. અંદરથી પૂજારી રોષે ભરાય છે. આસોકારતકના શિયાળુ દિવસો છે. કડકડતી ઠંડીથી કંપતું પરોઢિયું છે. આકાશમાં તારા ટમટમે છે. એવે ટાણે આ નાની નાની કન્યાઓ ઠંડે પાણીએ નાહી, “આંબરડુંફોફરડું” વ્રત કરવા આવી છે.

આસો વદિ ને કાર્તિક સુદિના મળી ત્રીસેય દિવસોને મોટે પરોઢિયે દરરોજ આ કન્યાઓ નાહી ધોઈ મંદિર આવે છે. સાથે મૂઠી ઘઉં, કાં મૂઠી ચોખા, એક આંબળું, એક કોઠીંબડું, એક સોપારી, એક કોડી ને એક પાઈ એમ છ વાનાં લઈને જે જેને લગતાં દેવસ્થાનો હોય ત્યાં જાય છે. જઈને દાણાનો સાથિયો પૂરે છે. પૂરતી પૂરતી બોલતી જાય છે :

આંબરડું ફોફરડું

કોડી ને કોઠીંબડું.

ગાય રે ગાય

તું મોરી માય,

નત નત ડુંગરે ચરવા જાય,

ચરી કરી પાછી વળી

ગંગાજળ પાણી પીવા ગઈ;

સામો મળિયો સિંહ ને વાઘ

વાઘ કે’, મા તને ખાઉં!

ના રે ભાઈ મને નો ખવાય!

મારા છાણનો ચોકો થાય

મારા ઘીનો દીવો બળે

મારું દૂધ મા’દેવને ચડે.

તલક તળસી

ઝમરક દીવડો

હત હત કરતો જાય રે જીવડો :

જીવ કે’, તું જળશિયો

રાણી માથે કળશિયો.

રાણી કે’શે કાણી

તને ચડપ લેશે તાણી.

તપિયા રે તું તપેશરી

મારો વીરો લખેશરી.

લખેશરીનાં આણાં ભાણાં

અમરત આણાં.

જેટલાં રે બોરડીએ બોર

એટલાં રે મારા વીરાને ઢોર.

ઢોર ઢોર ઢોરંતી

મારાં ચોર્યા

આનાં ચોર્યા

એને નાખો જમને બાર

ઈ બૂડે ને અમને તાર.

એટલું બોલી, સાથિયા કરી, ચપટીક દાણા નાખી છોકરીઓ સાથિયાને વધાવે; તે વખતે આવું સૌભાગ્ય માગે :

ચકલાં રે તમે ચણી ચણી લેજો,

ગોવિંદના ઘર ગણી ગણી લેજો!

ગોવિંદ રે તમે આપી દેજો, ઝારી દેજો!

ગોઠડીએ બે બેન્કે દેજો!

આણે પરિયાણે વીરોજી દેજો!

રાંધણીએ વઉવારુ દેજો!

પીરસરે માતાજી દેજો!

પાટલે જમવા બાપ દેજો!

ભેગો જમાડવા ભત્રીજો દે!

પછી સાથિયા ઉપર ચારે ફળ મૂકીને બોલે :

બેસ રે રામ શ્રી ભગવાન,

ક્યારે લેશું હરિનાં નામ!

હર રે હૈડાંની ગોરી

ઓસડિયામાં નાખો ઢોળી.

વૈદ રે તું કુટિયો વૈદ

મોંઘાં તુલસી સોધાં પાન

મોઘાં રે શ્રી રામનાં નામ

મોઘે વરતે વરા કરો

– વરતોલાં કરો,

લખ ચોરાસી ફેરા ટળો!

ફેરા ફરતાં લાગી વાર

શ્રીકૃષ્ણ ઉઘાડ્યાં બાર

બારોબાર દીવા બળે

શ્રીકૃષ્ણના વિવા કરે.

(પછી ફળો ઉપર ચાંદલો કરતાં કરતાં)

ટીલી રે મારી ટબક દેરાણી,

ઝબક જેઠાણી,

વરત કરો બે ઝલ દેરાણી.

મારી ટીલી આરે માસ બારે માસ

શિવજી પૂરો સૌની આશ!

સૌ નાયાં સૌ ધોયાં,

તેની બાંધો પાળ્ય

પાળ્યે પાંચ પૂતળાં ને

કંઈ બેઠા વાસુદેવજી.

મરડક મારી મૂઠડી

લે રે રામ લેતો જા

કાંઈક આશરવાદ દેતો જા,

રાણી પાસે થાતો જા,

રાણી કે’શે કાણી

તને ચડપ લેશે તાણી.

પછી ઊઠવણું કરે છે. ઊઠીને ઘેર જાય. ચાલતાં ચાલતાં બોલે :

કારતક ના’ય કડકડ ખાય

એનું પુન્ય કૂતરાને જાય.

(એટલે કે આ વ્રતમાં તેલમાં તળેલું ધાન્ય જે ખાય તેને પુણ્ય ન મળે.)

પાછી વળે ત્યાં સુધી અંધારું જ હોય. ધીમે ધીમે કાગડા કૂતરા બોલવા લાગે. એટલે વ્રત કરવાનો વખત વીતી ગયો ગણાય. બીજી શેરીઓની જે કન્યાઓ મોડી ઊઠે તેને ખીજવવા માટે બોલે છે કે –

કાગડા બોલ્યા

કૂતરા બોલ્યા

ઓલીપાની છોડિયુંનું ખો.. ટુ!

– ઝવેરચંદ મેઘાણી