જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા રહસ્ય 86: સર્વ જગતના પિતા અને માતા કોણ છે? સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ ક્યાંથી થાય છે? જાણો 

0
245

gyaneshwari-geeta-rahasya-86

ગીતા રહસ્ય – જ્ઞાનેશ્વરી – ૮૬ – અધ્યાય – ૧૪ – ગુણત્રય વિભાગ યોગ

આગળના અધ્યાય – ૧૩ માં પુરુષ (પરમાત્મા-આત્મા) અને પ્રકૃતિ (માયા)નું વર્ણન કર્યું, અને કહ્યું કે – બંનેના સંયોગથી જગતનું નિર્માણ થાય છે. પ્રકૃતિના ગુણોના આગ્રહથી જ પુરુષ (પરમાત્મા-આત્મા) સંસારમાં નિમગ્ન થાય છે. માયા (પ્રકૃતિ)ની ઉપાધિથી જ સુખ-દુઃખના નિર્માણ થાય છે. અને તેનાથી વિરુદ્ધ ગુણાતીત (તેના સંગ વગરના) થવાથી મુક્ત થવાય છે.

શ્રીકૃષ્ણ જુએ છે કે – પૂર્વે અનેક જુદી જુદી રીતે “જ્ઞાન”ને સ્પષ્ટ કરીને અર્જુનને કહેવા છતાં અર્જુનના અજ્ઞાનનો હજુ સંપૂર્ણને નાશ થયો નથી, એટલે અહીં આ અધ્યાય – ૧૪ માં તે “જ્ઞાન” ને પુનઃ (ફરીથી) કહે છે.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે – જે જ્ઞાનને જાણીને સર્વ મુનિઓ જન્મથી જ મોક્ષ-સિદ્ધિને પામ્યા છે તે ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ “જ્ઞાન” હું તને પુનઃ (ફરીથી) કહું છું. (૧)

આ જ્ઞાનનો આશ્રય કરીને, જે લોકો મારામાં (પરમાત્મામાં) આવી મળી ગયા છે, તે પછી, ઉત્પત્તિ કાળમાં જન્મતા નથી કે પ્રલયકાળમાં નષ્ટ પામતા નથી. (૨)

વેદાંતીઓ જેને “માયા” કહે છે તેને સાંખ્યમતવાદીઓ “પ્રકૃતિ” કહે છે. અને આ પ્રકૃતિને “મહત” પણ કહે છે. કારણ કે તે મહદ-બ્રહ્મનું લય સ્થાન છે (વિશ્રામ સ્થાન છે). તે સર્વ જગત કરતાં મોટી છે અને જેના સંસર્ગથી (યોગથી) “વિકાર” અને “ગુણ” વૃદ્ધિ પામે છે.

આ મહદ-બ્રહ્મ(પરમાત્માના) નું, પ્રકૃતિ(કે માયા) એ ગર્ભ મુકવાનું સ્થાન છે, અને તેમાંથી સર્વ જીવો (પ્રાણીઓ)ની ઉત્પત્તિ થાય છે. (૩)

બીજી (સાદી) રીતે કહીએ તો માયા (પ્રકૃતિ)ના અનુરોધથી ચૈતન્ય (પરમાત્મા) પોતાના આત્મ સ્વરૂપને ભૂલી જઈને અનેક રૂપો ધારણ કરે છે.

જે રીતે મૂર્છા પામેલો મનુષ્ય જયારે મૂર્છામાંથી જાગે ત્યારે કહે “હું સ્વર્ગ જોઈ આવ્યો” તેવી રીતે એક વાર દૃષ્ટિ આત્મ સ્વરૂપમાંથી ચળી (મૂર્છા આવી) એટલે પછી જે જે કલ્પનાઓ થાય છે તે સર્વને “સૃષ્ટિ” કહેવામાં આવે છે. સૃષ્ટિની રચવા પાછળની સત્તા તો પરમાત્મા માત્ર પાસે જ છે. માયાથી થતી આત્મ સ્વરૂપની વિસ્મૃતિ તે અજ્ઞાનનું (માયાનું) સ્વરૂપ છે. અને જયારે આત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે ત્યારે પરમાત્મા સાથેની તદ્રુપતા જ થઇ જાય છે. (ઘડાનો (માયાનો-ઉપાધિનો) નાશ થતાં ઘટાકાશ એ મહાકાશમાં મળી જાય છે.)

જ્ઞાનેશ્વર સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ (સર્ગ) ફરીથી ટૂંકમાં સમજાવતા કહે છે કે – પરમાત્માના આત્મ સ્વરૂપના સંસર્ગમાં આવતી પ્રકૃતિ (માયા)ને, પરમાત્મની સત્તા (આત્મ સત્તા) થી ગર્ભ રહે છે. ત્યાર પછી તે જીવભૂતા પ્રકૃતિના ઉદરમાં અષ્ટપ્રકૃતિ રૂપી (વિકૃતિ રૂપી) ગર્ભની વૃદ્ધિ થાય છે. (અષ્ટ પ્રકૃતિ = પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર)

પ્રથમ બુદ્ધિ તત્વ અને પછી, અહંકાર અને મનની ઉત્પત્તિ થાય છે. જેમના યોગથી પંચમહાભૂતો, ઇન્દ્રિયો અને તેના વિષયોની ઉત્પત્તિ થાય છે. વિષયો અને ઇન્દ્રિયોનો ક્ષોભ થાય છે, એટલે તેની પાછળ સત્વ, રજ, તમસ ગુણો હોય છે જ. અને આ ગુણોના યોગથી જેવી વાસના ઉપજી હોય તે પ્રમાણે જીવ જુદા જુદા જન્મ ધારણ કરે છે.

આ રીતે સર્વ જગતના પિતા પરમાત્મા (પુરુષ-બ્રહ્મ) છે, અને માતા પ્રકૃતિ (માયા) છે. સત્વ, રજસ અને તમસ ગુણો – એ પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે અને તેઓ આ દેહમાં રહેલા અવિનાશી જીવાત્મા (આત્મા) ને બાંધી નાખે છે. (બંધનમાં નાખે છે.) (૪-૫)

જ્ઞાનેશ્વરી ગીતા ઉપર આધારિત.

વધુ આવતા અંકે.

(શિવોમ પરથી.)